Haagse handschriften: paleografische teksten uit de periode 1575-1579

Documentanalyse: paleografie en aanverwante zaken

Cursussen Nederlandse paleografie bij het Haags Gemeentearchief

« terug

   Vanuit het Haags Gemeentearchief worden diverse mogelijkheden geboden om zich te bekwamen in het lezen van oude archiefstukken. Het gaat om:

Lollige letters of monnikenwerk? (1 les voor schoolklassen)
Proeflessen paleografie voor ultrabeginners (2 / 3 gratis proeflessen)
Cursus paleografie voor beginners (12 lessen)
Cursus paleografie voor gevorderden (12 lessen)
Cursus paleografie voor vergevorderden (12 lessen)
Haagse werkgroep paleografie voor supergevorderden


Wilt u meer weten over paleografie?
Raadpleeg dan Documentanalyse: paleografie en aanverwante zaken.

Wilt u meer weten over de geschiedenis van Den Haag?
Raadpleeg dan Geschiedenis van Den Haag en omgeving (1200-1700).


Lollige letters of monnikenwerk? (1 les voor schoolklassen)

   Voor klassen schoolkinderen in de leeftijd van 8 - 12 jaar (groep 5-8) wordt in een les van 75 minuten het een en ander verteld over oude letters.

   Tijdens een rondleiding in het archief kijken we samen naar oude handschriften.  Die zien er heel anders uit dan de boeken die we nu lezen!  Daarna gaan de leerlingen zelf aan de slag met een ganzenveer en eventueel met zegellak.

   De les wordt gegeven bij het Haags Gemeentearchief, Spui 70, 2511 BT DEN HAAG.  Wilt u deze les op een andere locatie volgen?  Dat kan ook.  Dan worden er natuurgetrouwe voorbeelden van oude handschriften meegenomen.

   Docent: Sanderijn Schuur, sanderijn.schuur@denhaag.nl, 06 21 88 37 37

   Informatie over deze les is ook te vinden via: www.cultuurschakel.nl/coh-activiteiten/lollige-letters-of-monnikenwerk.

   Wilt u alleen een keer wat impressies opdoen met het schrijven met een ganzenveer, dan kunt u op (bijna alle) zaterdagmiddagen van het jaar terecht, van 12:00 tot 16:30 uur, in het open scriptorium op de zolder van het Museum Meermanno: Huis van het Boek (Prinsessegracht 30, 2514 AP Den Haag, 070 346 27 00).   Reserveren is niet nodig.  Informatie daarover is te vinden via www.meermanno.nl/open-scriptoriumkind/.


Proeflessen paleografie voor ultrabeginners (2 / 3 gratis proeflessen)


   Denkt u dat u zelf een oud archiefstuk van honderden jaren geleden zou kunnen lezen?  Is zoiets te leren?  U krijgt de kans om dat uit te proberen tijdens twee gratis proeflessen in acht openbare bibliotheken in Den Haag.  Tijdens die lessen krijgt u een voorproefje van een cursus paleografie voor beginners.

   Voor de proeflessen zijn authentieke teksten van meer dan 250 jaar geleden geselecteerd, die worden bewaard in het Haags Gemeentearchief.  Daarmee gaat u aan de slag.

Les 1: net schrift
   Tijdens de eerste bijeenkomst krijgt u teksten uit 1764 en 1748 voorgeschoteld, die we samen doornemen.  U leest ze zelf aan elkaar voor, woord voor woord.  Dat is wellicht nog niet zo moeilijk, want ze zijn heel net geschreven.  Maar hoe zat het ook alweer met de Romeinse cijfers en wat betekenen sommige woorden die wij tegenwoordig niet meer gebruiken?  Tenslotte krijgt u een reproductie mee naar huis van een document uit 1688 dat heel wat minder net is geschreven met allerlei vreemde afkortingen erin.  Die tekst krijgt u als huiswerk op.

Les 2: minder net schrift
   Tijdens de tweede bijeenkomst bespreken we het huiswerk. Aan bod komen de tips en trucs om de tekst uit 1688 te lezen.   Hoe zijn woorden te herkennen als niet alle letters netjes op papier staan en waar gaat deze meer dan 300 jaar oude tekst over?

Aanmelden
   Wilt u meedoen?  Geeft u zich dan snel op.  Er is plaats voor twintig deelnemers.  Als een bepaalde datum u niet schikt, dan kunt u les 1 in de ene bibliotheek reserveren en les 2 in een andere bibliotheek.



   Twee gratis proeflessen paleografie worden maandag 13 en maandag 20 november 2017 gegeven van 18:00 tot 20:00 uur in de Centrale Bibliotheek, Spui 68, 2511 BT DEN HAAG, op de 3de etage, vlakbij de liften.  Maximaal 20 personen kunnen zich opgeven in de bibliotheek, per telefoon (070 353 44 55) of per e-mail (centralebibliotheek@bibliotheekdenhaag.nl + rick.hartmann@denhaag.nl).  Deze twee lessen worden in de avond gegeven en niet in de middag zoals elders foutief staat aangegeven.


   Twee gratis proeflessen paleografie worden zaterdag 16 december 2017 en zaterdag 6 januari 2018 gegeven van 13:00 tot 15:00 uur in Bibliotheek Scheveningen, Scheveningseweg 333, 2584 AA DEN HAAG.   Maximaal 20 personen kunnen zich opgeven in de bibliotheek, per telefoon (070 353 86 20) of per e-mail (scheveningen@bibliotheekdenhaag.nl + rick.hartmann@denhaag.nl).  Deze twee lessen worden in de middag gegeven en niet in de ochtend zoals elders foutief staat aangegeven.  Kijk ook op: www.bibliotheekdenhaag.nl/Artikelen/Proeflessen-paleografie.htm.

   Drie gratis proeflessen oude archiefstukken lezen worden donderdagavond 26 oktober, 2 november en 16 november 2017 gegeven van 19:00 tot 21:00 in Bibliotheek Ypenburg, Schrabber 8, 2496 SR DEN HAAG.  Maximaal 20 personen kunnen zich opgeven in de bibliotheek, per telefoon (070 353 86 11) of per e-mail (ypenburg@bibliotheekdenhaag.nl + rick.hartmann@denhaag.nl).  De lessen hebben als thema:

Paleografie en stoute Hagenaars
Lees zelf oude handschriften over kattenkwaad, criminaliteit en straf in de 17de en 18de eeuw.


   Tijdens drie bijeenkomsten krijgt u een voorproefje van een cursus paleografie voor beginners aan de hand van opmerkelijke gerechtelijke documenten.  Die authentieke documenten zijn meer dan 200 jaar oud en worden bewaard in het Haags Gemeentearchief.  Daarmee gaat u aan de slag.  U leest ze zelf aan elkaar voor, woord voor woord, exact zoals ze vroeger ooit in de oude spelling met een ganzenveer zijn geschreven.

   De teksten gaan over tal van vergrijpen waaraan vroeger jongens, meisjes, mannen en vrouwen zich in Den Haag schuldig hebben gemaakt; variërend van in onze ogen vrij onschuldig kattenkwaad tot en met zware criminaliteit.  Hoe liepen minder brave meisjes, kwajongens, vandalen en misdadigers indertijd tegen de lamp?  En hoe werden ze bestraft?  Sommige teksten kunnen als schokkend worden ervaren.

   Aan het einde van de tweede bijeenkomst krijgt u een reproductie mee naar huis van een document uit 1688 dat niet zo net is geschreven, met allerlei vreemde afkortingen erin.  Die tekst krijgt u als huiswerk op.  Daar mag u 14 dagen op zwoegen.  Tijdens de derde en laatste bijeenkomst bespreken we het huiswerk.  Aan bod komen de tips en trucs om de tekst uit 1688 te lezen.  Hoe zijn woorden te herkennen als niet alle letters netjes op papier staan en waar gaat deze meer dan 300 jaar oude tekst precies over?

   Deze drie lessen beginnen op 26 oktober, en niet een week eerder zoals elders foutief staat aangegeven.  Kijk voor meer informatie op https://www.bibliotheekdenhaag.nl/Artikelen/Paleografie-en-stoute-Hagenaars.htm.

   Volgend jaar worden in acht Haagse bibliotheken nog meer proeflessen gegeven.  Tijdens 16 lessen kan telkens met andere teksten worden geoefend.  Meer informatie daarover zal aan deze bladzijde op internet worden toegevoegd.

   Docent: Rick Hartmann, rick.hartmann@denhaag.nl, 06 42 76 43 46

   Hebt u na de proeflessen de smaak te pakken?  Dan is een cursus paleografie voor beginners wellicht iets voor u.


Cursus paleografie voor beginners (12 lessen)

   Bij de cursus paleografie voor beginners ligt het hoofdaccent op het leren lezen van Nederlandstalige archiefstukken die in de 17de eeuw zijn geschreven in de gotische cursief.  Aan bod komen afkortingen die toen vaak in de Nederlanden werden gebruikt.

   In totaal worden circa 35 teksten doorgenomen, waaronder enkele teksten die in de 18de eeuw zijn geschreven in de humanistische cursief.   Ook wordt er geoefend met het lezen van een gotische drukletter en de drukletter Civilité.  Met een tekst uit het einde van de 16de eeuw wordt de laatste les afgesloten.

   De lessen worden door Ingrid Koolhoven gegeven op zaterdagmiddagen van 14 oktober 2017 tot en met 17 maart 2018, van 13:00 tot 15:00 uur in Bibliotheek Segbroek, Weimarstraat 353, 2562 HL  DEN HAAG.  De cursus kost € 110, - inclusief lesmateriaal, koffie en thee.

   Voor het huiswerk krijgt u doorgaans 2 weken de tijd.  De lessen worden gegeven op de volgende zaterdagen: 2017 okt 14 + 28, nov 11 + 25, dec 09 + 23, 2018 jan 06 + 20, feb 03 + 17, mrt 03 + 17.  Een eventueel behaald certificaat paleografie voor beginners zal overhandigd worden tijdens een ceremonie op een nog vast te stellen dag.  Op dezelfde dag kunt u na de uitreiking een rondleiding krijgen door enige depots van het Haags Gemeentearchief.

   Aanmelden kan door een e-mail te sturen naar het adres cursus.hga@denhaag.nl.  In dat bericht mag u behalve uw naam en telefoonnummer aangeven dat u belangstelling heeft voor de cursus voor beginners.  De cursus gaat van start als er minstens 6 aanmeldingen zijn.

    De lessen voor beginners zijn dit cursusjaar volgeboekt, maar vanaf oktober 2018 kunt u weer meedoen, als u zich maar tijdig aanmeldt.

   Informatie over cursussen paleografie bij het Haags Gemeentearchief is ook te vinden via www.gemeentearchief.denhaag.nl.  Onder het kopje "Educatie en tentoonstellingen" klikt u op "meer", en vervolgens op "Educatie in het Haags Gemeentearchief".  (Klik hier.)

   Start u met de cursus paleografie voor beginners, dan ontvangt u in kopie het volgende boekje:
W. Bogtman, Het Nederlandsche handschrift in 1600, Haarlem, 1933 (eerste druk), 1973 (tweede druk, 50 pp.)
Raadpleegbaar via internet:
https://velehanden.nl/Inhoud/bestanden/index/name/Bogtman+-+Het+Nederlandsche+handschrift+in+1600.pdf
https://drive.google.com/file/d/0B5o1NlKEXe_GMzM3Y2Y3YzUtZDI0My00YTc0LTkwZjEtYWYwY2Q4MjFmZjQx/view?pref=2&pli=1

   Tijdens de cursus kan ook het volgende boekje van pas komen:
F.L. Kersteman, Practisyns woordenboekje, of verzameling van meest alle de woorden in de rechtskunde gebruikelyk, Dordrecht, 1785 (Den Haag, Centraal Bureau voor Genealogie, 2005, VIII + 114 pp.)
Raadpleegbaar via internet:
http://resolver.kb.nl/resolve?urn=dpo:9500:mpeg21:0535
www.hogenda.nl/juridisch-compendium/

   Na de cursus voor beginners kunt u zich inschrijven voor een cursus voor gevorderden van eveneens 12 lessen.


Cursus paleografie voor gevorderden (12 lessen)

   Tijdens de cursus paleografie voor gevorderden komen Nederlandstalige archiefstukken uit de 14de-17de eeuw aan bod, die meer ingewikkeld van aard zijn.  Tevens wordt er geoefend met enige handschriften uit de grensstreek van Groningen tot en met Maastricht.  Die Oost-Nederlandse teksten zijn meestal gesteld in het Nederlands, doorspekt met Duitse woordjes en geschreven in Duitse letters van het type Kurrente.

   De lessen worden door Kees Stal gegeven op zaterdagmiddagen van 14 oktober 2017 tot en met 17 maart 2018, van 13:00 tot 15:00 uur in Bibliotheek Segbroek, Weimarstraat 353, 2562 HL DEN HAAG.  De cursus kost € 110, - inclusief lesmateriaal, koffie en thee.

   Voor het huiswerk krijgt u doorgaans 2 weken de tijd.  De lessen worden gegeven op de volgende zaterdagen: 2017 okt 14 + 28, nov 11 + 25, dec 09 + 23, 2018 jan 06 + 20, feb 03 + 17, mrt 03 + 17.  Een eventueel behaald certificaat paleografie voor gevorderden zal overhandigd worden tijdens een ceremonie op een nog vast te stellen dag.  Op dezelfde dag kunt u na de uitreiking een rondleiding krijgen door enige depots van het Haags Gemeentearchief.

   Aanmelden kan door een e-mail te sturen naar het adres cursus.hga@denhaag.nl.  In dat bericht mag u behalve uw naam en telefoonnummer aangeven dat u belangstelling heeft voor de cursus voor gevorderden.  De cursus gaat van start als er minstens 6 aanmeldingen zijn.

   De inschrijving voor het cursusjaar 2017-2018 is inmiddels gesloten, maar vanaf oktober 2018 kunt u weer meedoen.

   Informatie over cursussen paleografie bij het Haags Gemeentearchief is ook te vinden via www.gemeentearchief.denhaag.nl.  Onder het kopje "Educatie en tentoonstellingen" klikt u op "meer", en vervolgens op "Educatie in het Haags Gemeentearchief".  (Klik hier.)

   Mocht u na de cursus voor gevorderden nog meer lessen willen volgen, dan kunt u zich nog opgeven voor een cursus paleografie voor vergevorderden.


Cursus paleografie voor vergevorderden (12 lessen)

   Tijdens de cursus paleografie voor vergevorderden worden archiefstukken doorgenomen die nog wat ingewikkelder van aard zijn dan de teksten die tijdens de voorgaande cursussen aan bod kwamen.  Lastig leesbare stukken uit de 13de-17de eeuw zullen niet geschuwd worden.

   Afhankelijk van de eventuele specifieke interesses van de cursisten kunnen ook nog enkele teksten in het Engels, Duits of Frans worden bestudeerd.  Tevens bestaat de mogelijkheid dat u zelf een tekst, die u tijdens uw eigen archiefonderzoek bent tegengekomen, ‘in de groep gooit’, om te zien of enige hardnekkige paleografische puzzels met vereende krachten wellicht toch opgelost kunnen worden.

   De cursus gaat van start als er minstens 6 aanmeldingen zijn.  Mocht de cursus doorgaan, dan ontvangen de deelnemers een rooster.

   De groep van vergevorderden kan in een volgend cursusjaar nog verder door het leven gaan als een groep vergevorderden B (ook 12 lessen), of zelfs als een groep vergevorderden C (eveneens 12 lessen).

   Een beperkt aantal doorzetters zou daarna nog kunnen doorstromen naar een groepje supergevorderden.


Haagse werkgroep paleografie voor supergevorderden

    Zij die na vele lessen paleografie nog geen genoeg krijgen van het lezen van oude archiefstukken, kunnen ook na een cursus paleografie voor vergevorderden hun tanden zetten in nog meer bijzonder lastige paleografische puzzels.  Sinds 2014 worden zij als supergevorderden aan het werk gezet.  De lastigst leesbare archiefstukken die in de depots van het Haags Gemeentearchief te vinden zijn, worden door hen in groepjes van 2 of 3 personen overgetypt.  Het gaat daarbij vooral om aantekeningen die in klad zijn geschreven in de periode tussen circa 1575 en 1625.  De transcripties van de supergevorderden zullen gebundeld worden tot publicaties, zodat dankzij hun noeste arbeid de schier onleesbare historische bronnen over Den Haag en omgeving digitaal doorzoekbaar worden voor hen, die misschien niet of nauwelijks oud schrift kunnen lezen.

   De eerste publicatie van de supergevorderden staat gedeeltelijk al op internet.  Ook een papieren editie zal in druk verschijnen.  Het betreft de zogenaamde Quaetclap uit 1575-1579 van de secretaris Matthijs Adriaensz. Benninck (circa 1548-1612), die tijdens zittingen van het Gerecht te Den Haag in klad aantekeningen maakte (archief 351, inventarisnummer 1).  Ongetwijfeld zullen heel wat van die passages aan het einde van de 16de eeuw in het net zijn overgeschreven, maar helaas zijn vermoedelijk al die afschriften verloren gegaan.  Alleen de genoemde bundel in klad is bewaard gebleven.  Van iedere bladzijde van de Quaetclap is in de digitale uitgave een kleurenfoto te zien met daarop paleografische kriebels die soms wat weg hebben van stenografisch schrift.  Naast iedere foto zal een transcriptie worden geplaatst.  Daaraan zullen nog worden toegevoegd: een inleiding, een aantal essays, en een uitgebreid register van trefwoorden.  Neem alvast een kijkje op Reproducties en transcripties van Haagse handschriften.


Wilt u meer weten over paleografie?
Raadpleeg dan Documentanalyse: paleografie en aanverwante zaken.

Wilt u meer weten over de geschiedenis van Den Haag?
Raadpleeg dan Geschiedenis van Den Haag en omgeving (1200-1700).